Kostrzyńska nostalgia za architektonicznym, bezpowrotnie utraconym dziedzictwem
W środku sezonu wakacyjnego pragnę zaprezentować Wam publikacje skromniejsze objętościowo, ale za to dwie. Obie książki wydano w formie albumowej. Przedstawiają one to samo miasto – Kostrzyn nad Odrą (do 1945 roku Küstrin). Przygraniczna obecnie miejscowość, ulokowana u zbiegu Odry i Warty, poniosła w 1945 roku (podobnie jak Gorzów Wielkopolski) ogromne straty. Kostrzyn określany „bramą do Berlina” został zamieniony pod koniec II wojny światowej w twierdzę (Festung Küstrin), w celu opóźnienia natarcia Armii Czerwonej na stolicę III Rzeszy. Na skutek nalotów dywanowych oraz artyleryjskiego ostrzału jednostek radzieckich, zniszczeniu uległo 95% zabudowy (ponad 8 tysięcy budynków) ówczesnego Küstrina, a niegdysiejsze Stare Miasto do dziś określane jest mianem „polskiej Hiroszimy” lub „polskimi Pompejami”.
Pomysłodawcom i autorom obu albumów przyświecała idea ukazania biegu historii i jej wpływu na miejską tkankę architektoniczną. Na zdjęciach udanie wiążą przeszłość z teraźniejszością. Moim zdaniem wspólną motywacją, a zarazem wspólnym mianownikiem obu publikacji jest swoista nostalgia za bezpowrotnie utraconym w Kostrzynie pięknem dziedzictwa urbanistyczno-architektonicznego. Oba albumy prezentują tę namiastkę poniemieckiej zabudowy, która ocalała i naturalną koleją rzeczy została połączona z powojenną architekturą PRL-u oraz modernizmu okresu przemian ustrojowych w Polsce po 1989 roku.
Chcąc zachować porządek chronologiczny, wypada najpierw przedstawić pierwszy z albumów – wydaną na zlecenie Domu Praktyk Twórczych w Kostrzynie nad Odrą publikację pt. „Srebrem malowane. Jak by wyglądał współczesny Kostrzyn nad Odrą na pocztówkach w przedwojennym stylu? / Mit Silber bemalt. Wie würde das zeitgenössische Kostrzyn an der Oder auf Postkarten im Vorkriegsstil aussehen?”. Autorem współczesnych zdjęć jest Mateusz Madej, pracownik DPT, pasjonat fotografii tradycyjnej, opartej na technice pracy w cieni fotograficznej oraz druku odbitek na papierze srebrowym. Fotografie zamieszczone w książce zostały wykonane niemieckimi aparatami fotograficznymi z lat 30. XX wieku, których autor jest kolekcjonerem. Fotograf, zainspirowany przedwojennymi pocztówkami Kostrzyna, postanowił odnaleźć te dawne widoki i przedstawić je w możliwie identycznym, współczesnym kadrze. Zastosowanie wiekowego sprzętu fotograficznego pozwoliło uzyskać odbitki srebrowe, możliwie zbliżone estetyką do starych niemieckich zdjęć pocztówkowych. Mateusz Madej nadał kadrom zachowanych oraz powojennych obiektów architektury specyficzny dla danego okresu sznyt. Dał tym samym „drugie życie” zabytkowym, znakomitym aparatom fotograficznym, które również zostały zaprezentowane na kartach albumu.
Autor drugiej książki, Ryszard Dubik, jest kostrzynianinem od urodzenia. Pasję do poznawania historii rodzinnego miasta zyskał dzięki rodzicom podczas wspólnych spacerów po zrównanym z ziemią kostrzyńskim Starym Mieście. Jego fascynacja kostrzyńskimi kartami historii tylko się nasiliła, gdy będąc jeszcze nastolatkiem otrzymał aparat fotograficzny. Album pt. „Küstrin – Kostrzyn dawniej i dziś. Podróż sentymentalna” wydany przez Miejską Bibliotekę Publiczną w Kostrzynie nad Odrą jest owocem tej pasji, dedykowanym rodzicom autora. W przeciwieństwie do pierwszej publikacji, fotografie Ryszarda Dubika wykonano z wykorzystaniem pełni barw. Wyróżnikiem tych zdjęć jest technika swoistego kolażu, dzięki której wizerunki nieistniejących już elementów zabudowań niemieckiego Küstrina zostały naniesione na współczesne kadry Kostrzyna. Powstałe prace są zatem wizualizacją utraconego dziedzictwa architektonicznego na tle obecnej zabudowy miejskiej. Należy oddać autorowi, że efekt zastosowanej techniki ma swoje walory estetyczne, poznawcze, a przy tym jest intrygujący.
Obie publikacje stanowią bardzo dobry wgląd ikonograficzny w burzliwe losy kostrzyńskiej infrastruktury. Z powodzeniem mogą sprawdzić się w roli przewodnika turystycznego po dawnym, Küstrinie ale też i współczesnym Kostrzynie, który wybudowano na, jak i wokół gruzów niemieckiego miasta.
„Srebrem malowane. Jak by wyglądał współczesny Kostrzyn nad Odrą na pocztówkach w przedwojennym stylu? / Mit Silber bemalt. Wie würde das zeitgenössische Kostrzyn an der Oder auf Postkarten im Vorkriegsstil aussehen?”, wyd. Printar Grupa Reklamowa, Kraków na zlecenie: Dom Praktyk Twórczych. Odział Kostrzyńskiego Centrum Kultury, Kostrzyn nad Odrą 2023.
Ryszard Dubik, „Küstrin – Kostrzyn dawniej i dziś. Podróż sentymentalna”, wyd. Miejska Biblioteka Publiczna w Kostrzynie nad Odrą, Kostrzyn nad Odrą 2025.
Patryk Lewandowski
Dział Zbiorów Regionalnych
